śląski strój ludowy koniec XVIII - 1 połowa XX wieku

Kolekcja dolnośląskich strojów ludowych w zbiorach Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu jest niepełna i dość przypadkowa. Nie są to bowiem komplety strojów, ale jedynie poszczególne elementy, przy czym 80% stanowią czepce. Trzeba też zaznaczyć, że jest to największa kolekcja śląskich czepców w polskich zbiorach muzealnych.

Większość tych zabytków została przejęta w latach 1948-1955 przez ówczesne Muzeum Śląskie we Wrocławiu ze składnic muzealnych i muzeów regionalnych na Dolnym Śląsku. W latach 1971 i 1975 przejęto zabytki etnograficzne, w tym i elementy stroju ludowego z Muzeum w Wałbrzychu w związku z przeprofilowaniem go na Muzeum Okręgowe ze specjalizacją ceramiki i paleobotaniki oraz z Muzeum w Ziębicach, które zostało przekształcone na Muzeum Sprzętu Gospodarstwa Domowego. W roku 1987 Muzeum Narodowe we Wrocławiu otrzymało w drodze przekazu z Muzeum Narodowego w Warszawie różne części śląskich strojów kobiecych oraz męskich; część z nich trafiła do Oddziału Etnograficznego.

Wszystkie te zabytki były przejmowane bez dokumentacji mówiącej o pochodzeniu czy czasie ich wykonania. Tylko do nielicznych zabytków dołączony był zapis na osobnej karteczce, podający nazwisko ofiarodawcy i datę przekazania do ówczesnego muzeum, a zupełnie wyjątkowo informację o czasie wykonania czy miejscu pochodzenia. Brak takich informacji uniemożliwia powiązanie z całą pewnością poszczególnych typów czepców, a także innych części garderoby z obszarem, gdzie byty wytworzone czy noszone. Tym niemniej zbiór ten posiada niemałą wartość zabytkową i historyczną, a także kulturowo-obyczajową. Większość obiektów pochodzi z XIX w., a niektóre czepce zapewne nawet z XVIII w. i pozwala na bezpośrednie rozpoznanie materiału, jaki został użyty do ich wykonania, zapoznanie się z ich krojem i zdobnictwem.

Mówią także o indywidualnych upodobaniach mieszkanek Dolnego Śląska. Bogactwo czepców, wyrażające się w zastosowaniu kosztownych materiałów do ich uszycia, a zwłaszcza przystrojenia, świadczy niewątpliwie o zamożności ich właścicielek. Przypuszczać też można, że miały one po kilka czepców, wkładanych na różne okazje. Niewykluczone, że posiadanie paru drogich czepców świadczy o tezauryzacji kapitału w strojach, szczególnie właśnie w czepcach. Do zapotrzebowania na tak bogate stroje głowy przyczynił się też rozwój przemysłu tkackiego na Dolnym Śląsku w XVIII w., a zwłaszcza wyrób - na przykład w Dzierżoniowie - złotego i srebrnego szychu, pajetek, cekinów, koronek i pasamonów, służących do zdobienia czepców. Istniała więc łatwość nabycia potrzebnych materiałów, a także możliwość zlecenia uszycia czepca wyspecjalizowanym czepkarkom. Rozwój przemysłu tkackiego miał też znaczny wpływ na szerokie stosowanie materiałów fabrycznych do szycia nie tylko czepców, ale i innych części śląskich strojów ludowych. Należy jeszcze podkreślić, że ubiór ludowy na Śląsku podlegał znacznym wpływom
odzieży mieszczańskiej, a nie bez znaczenia pozostawała także moda, docierająca poprzez Niemcy z zachodniej Europy, co najbardziej zaznaczyło się na Śląsku i na Pomorzu.

Rozpatrując przyczyny, dla których zachowało się tak nieproporcjonalnie dużo czepców w stosunku do innych części odzieży, nasuwa się przypuszczenie, że były one specjalnie pieczołowicie przechowywane właśnie z uwagi na swoje bogactwo, a także niemożność przerabiania ich, podczas gdy inne części garderoby mogły być używane nie tylko aż do zniszczenia, znoszenia, ale mogły też być przerabiane zależnie od potrzeb. Czepce były więc przez właścicielki znacznie dłużej przechowywane niż używane, a z czasem trafiały do muzeum.

Tendencja do stopniowej unifikacji stroju, połączona z marginalizacją elementów regionalnych, była typowa dla Europy zachodniej już od 2 potowy XVIII w.

W regionalnym stroju dolnośląskim modne elementy przejmowano z pewnym opóźnieniem, ale za to utrzymywały się długo. Komplet spódnica ze Spencerem (poz. kat. 353) nawiązuje do mody miejskiej lat trzydziestych XIX w. - wielkie bufiaste rękawy typu „barani udziec", charakterystyczne dla mody okresu romantyzmu, szeroki kołnierz akcentujący ramiona, krojona ze skosu falbana podkreślająca dół spódnicy. Podobne bufiaste rękawy pojawiły się także w ubiorach męskich (por. poz. kat. 436). Suknia z kaftanikiem (poz. kat. 354) zdradza wpływ mody końca XIX w.

Strój dolnośląski na terenie Pogórza -jak podaje T. Seweryn - zaczął ginąć już w pierwszej połowie XIX w., poczynając od terenów nizinnych. Jedynie na południu Dolnego Śląska, w Karkonoszach, strój ten występował na zwartym terenie jeszcze w drugiej połowie XIX w. „Do lat 1860-1870 dotrwał w całej okazałości regionalny strój na obszarze zakreślonym przez miejscowości: Jakuszyce, Karpniki, Karpacz, Kamienna Góra, Jedlina i Nowa Ruda, po Ząbkowice, Świdnicę, Jawor, a wreszcie sięgnął po Bolesławiec i Lwówek, ale najdłużej zachował się w Szklarskiej Porębie w powiecie jeleniogórskim". Potwierdzeniem używania i wyrobu ludowych strojów na terenie Dolnego Śląska jeszcze w połowie XIX w. są dwa czepce znajdujące się w zbiorach Muzeum Etnograficznego. Jeden z nich (poz. kat. 131), pochodzący ze wsi Ożary k. Ząbkowic, datowany jest na rok 1850, a przy drugim (poz. kat. 291) na papierze użytym do podklejenia wstążki widnieje rok 1854. Ostateczne zarzucenie stroju dolnośląskiego nastąpiło w końcu XIX w. Starania o reaktywowanie strojów dolnośląskich prowadzone były na początku wieku XX, a nawet jeszcze w latach trzydziestych. Na podstawie informacji pozyskanych podczas badań terenowych prowadzonych w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych ubiegłego wieku stwierdzić można, że osiedlająca się na Dolnym Śląsku po II wojnie światowej ludność z różnych stron Polski i spoza jej granic w zasadzie nie natrafiała już tutaj na żadne elementy dawnego, tradycyjnego stroju ludowego, które świadczyłyby o używaniu go jeszcze w czasie czy też krotko przed II wojną światową. Obecnie w niektórych rejonach Niemiec, w ośrodkach skupiających ludność przesiedloną po 1945 r. z terenu Śląska, podejmuje się próby nawiązywania do dawnych strojów i odtwarzania ich na podstawie zabranych ze sobą części strojów i starych fotografii.

Strój ludowy na obszarze Dolnego Śląska nie był jednolity. B. Bazielich w swoim najnowszym opracowaniu wyróżnia aż 8 grup strojów, które wykształciły się do końca XIX w. na terenie od Głogowa po Nysę. Są to stroje:
1) wrocławski,
2) kłodzki,
3) wałbrzyski,
4) jeleniogórski,
5) karkonoski,
6) kaczawsko-nadbobrzański,
7) stroje głogowskie (stanowiące osobną grupę) oraz
8) strój z rejonu Nysy - włączenie go do strojów dolnośląskich uzasadnione jest przynależnością od początków XIII w. księstwa nyskiego do biskupów wrocławskich,
tytułujących się z tego powodu biskupami-książętami.

Zasadnicze części stroju kobiecego to kabotek, tj. płócienna koszulka, spódnica na pasku lub połączona ze stanikiem, fartuch płócienny lub jedwabny, Spencer, czyli krótka katanka z bufiastymi rękawami, duże i mniejsze chusty i chustki oraz różnego rodzaju czepce.